Archiwa diagnostyka niepłodności - PHILARA Medical Clinic

Nowoczesny biomarker w diagnostyce zmian przedrakowych szyjki macicy

admin — Tue, 30 Dec 2025 12:08:54 +0000

Biomarker p16/Ki-67 (tzw. dual stain, DS) to jedno z najważniejszych narzędzi we współczesnej diagnostyce cytologicznej i histopatologicznej zmian śródnabłonkowych szyjki macicy. Jego głównym zadaniem jest odróżnienie przejściowych, łagodnych infekcji HPV od zmian o wysokim ryzyku progresji, zwłaszcza HSIL (CIN2/3).

Dualne barwienie jest rekomendowane m.in. przez ASCCP, ESGO, EFC, a jego rola rośnie szczególnie w tzw. triage kobiet z:

dodatnim wynikiem HPV hr,
niejednoznaczną cytologią (ASC-US, LSIL),
wątpliwymi zmianami w kolposkopii.

W praktyce p16/Ki-67 umożliwia precyzyjne określenie, które pacjentki wymagają pilnej kolposkopii lub biopsji, a które mogą być spokojnie obserwowane.

Podstawy biologiczne barwień p16 i Ki-67

p16 – marker deregulacji cyklu komórkowego

p16^INK4a^ jest białkiem, które fizjologicznie hamuje przejście komórek z fazy G1 do S.

W zakażeniu HPV wysokiego ryzyka dochodzi do nadekspresji onkoproteiny E7, która wiąże i inaktywuje białko Rb. W odpowiedzi komórka patologicznie zwiększa poziom p16 — co jest uważane za znak „transformacji” komórkowej zależnej od HPV.

Wniosek:

Nadmierna ekspresja p16 oznacza, że wirus HPV wpływa na cykl komórkowy w sposób charakterystyczny dla zmian przedrakowych.

Ki-67 – marker proliferacji

Ki-67 jest białkiem wyrażanym jedynie w fazach aktywnego cyklu komórkowego (G1, S, G2, M). Jego obecność oznacza intensywną proliferację.

Dlaczego jednoczesna obecność p16 i Ki-67 jest kluczowa?

W prawidłowych komórkach białka p16 i Ki-67 nie współekspresjonują się – to biologicznie niemożliwe, ponieważ p16 hamuje proliferację, a Ki-67 oznacza aktywny cykl komórkowy.

Jednoczesna ekspresja p16 i Ki-67 w tej samej komórce = deregulacja cyklu komórkowego → cecha transformacji HPV-zależnej.

Dlatego biomarker p16/Ki-67 jest tak specyficzny dla CIN2+.

Jak działa test p16/Ki-67? – Metoda dual stain

Test polega na jednoczesnym immunocytochemicznym barwieniu:

p16 (barwienie brązowe),
Ki-67 (barwienie czerwone).

Wynik uznaje się za pozytywny, jeśli w tej samej komórce widoczna jest jednoczesna ekspresja obu markerów.

Co ocenia laboratorium?

obecność komórek „dual positive”,
ich liczbę, rozkład i morfologię,
charakter zmian pod kątem podejrzenia HSIL.

Test można wykonywać głównie na materiale cytologii płynnej (LBC), co czyni go idealnym uzupełnieniem nowoczesnego screeningu.

Wskazania kliniczne do wykonania p16/Ki-67

Triage kobiet z dodatnim HPV hr

Szczególnie u kobiet powyżej 30. r.ż. – DS pozwala określić, czy infekcja HPV jest przejściowa, czy wiąże się z realnym ryzykiem progresji.

Triage nieprawidłowej cytologii:

ASC-US
LSIL
ASC-H w niektórych sytuacjach
NILM + HPV dodatni

Dual stain sprawdza się lepiej niż sama cytologia w przewidywaniu CIN2+.

Po niejednoznacznej kolposkopii

Jeśli kolposkopia jest mało typowa (np. strefa transformacji typu 3), wynik p16/Ki-67 pomaga podjąć decyzję o konieczności biopsji.

Monitorowanie pacjentek po leczeniu CIN2/3

Po zabiegach ekscyzyjnych test pomaga wykrywać nawroty.

Skuteczność kliniczna testu p16/Ki-67 – co mówią badania?

1. Wysoka czułość i specyficzność

Dual staining cechuje się:

czułością dla CIN2+ na poziomie 85–95%,
wyższą specyficznością niż cytologia w grupie HPV-dodatniej,
dużą powtarzalnością i małą zależnością od subiektywnej oceny.

2. Lepszy niż cytologia + HPV w triage

U kobiet z dodatnim HPV test:

znacznie zmniejsza liczbę kolposkopii,
jednocześnie nie obniża wykrywalności CIN2+,
lepiej identyfikuje osoby z realnym ryzykiem progresji.

3. Przewaga nad samą cytologią w ocenie ASC-US/LSIL

W badaniach porównawczych:

DS wykrywa ponad 2× więcej istotnych zmian niż cytologia,
redukuje ponad 50% niepotrzebnych kolposkopii.

Interpretacja wyników p16/Ki-67

Wynik pozytywny

Oznacza obecność komórek z jednoczesną ekspresją p16 i Ki-67.
Interpretacja kliniczna:

wysokie prawdopodobieństwo CIN2+,
wskazanie do kolposkopii i ewentualnej biopsji celowanej,
w niektórych algorytmach — wskazanie do natychmiastowego leczenia ekscyzyjnego.

Wynik negatywny

Brak komórek „dual positive”.

Interpretacja:

niskie ryzyko zmian HSIL,
możliwy powrót do rutynowego screeningu,
w modelu HPV-first — kontrola po 12 miesiącach.

Wynik niejednoznaczny

Rzadki – zwykle dotyczy bardzo ubogiego materiału; wymaga powtórzenia badania.

Zastosowania histopatologiczne p16

W ocenie histopatologicznej p16 jest stosowane również jako marker:

CIN2/3 (barwienie blokowe, „block positivity”),
różnicowania zmian łagodnych od HSIL,
oceny marginesów po LEEP/konizacji,
diagnostyki raka szyjki macicy i zmian gruczołowych (AIS).

W histologii p16 dodatnie barwienie blokowe jest uważane za cechę transformacji HPV-zależnej.

Zalety testu p16/Ki-67

Wysoka precyzja diagnostyczna

Dual staining jest bardziej wiarygodny niż cytologia i lepiej identyfikuje zmiany HSIL.

Możliwość wykonania z cytologii płynnej

Nie wymaga ponownego pobrania materiału — idealne narzędzie w połączeniu z LBC.

Redukcja niepotrzebnych kolposkopii

Szczególnie u kobiet HPV-dodatnich, co obniża koszty i niepokój pacjentek.

Łatwość interpretacji

Wynik jest jednoznaczny – widzimy, czy występują komórki „dual positive”.

Obiektywizacja diagnostyki

Zmniejszenie różnic między oceniającymi (patologami).

Ograniczenia testu p16/Ki-67

Mimo wielu zalet biomarker nie jest idealny:

nie zastępuje kolposkopii i biopsji w przypadku silnego podejrzenia klinicznego,
nie określa stopnia CIN (tylko ryzyko),
wymaga dostępności immunocytochemii dobrej jakości,
koszt jest wyższy niż w przypadku cytologii klasycznej.

p16/Ki-67 a nowoczesne strategie przesiewu („HPV-first”)

Światowe wytyczne (WHO, ASCCP, ACS, europejskie zalecenia) przesuwają przesiew raka szyjki macicy w kierunku modelu:

test HPV hr jako badanie podstawowe,
p16/Ki-67 jako test triage,
kolposkopia tylko u kobiet z wysokim ryzykiem.

Takie podejście:

zwiększa wykrywalność HSIL,
zmniejsza obciążenie systemu opieki zdrowotnej,
redukuje liczbę niepotrzebnych zabiegów ekscyzyjnych u młodych kobiet.

Dual stain jest w tym schemacie jednym z najważniejszych narzędzi.

Autor tekstu

dr hab. n. med. Radosław Słopień

Specjalista ginekologii i położnictwa, specjalista endokrynologii

Artykuł Nowoczesny biomarker w diagnostyce zmian przedrakowych szyjki macicy pochodzi z serwisu PHILARA Medical Clinic.

Immunoreceptywność endometrium

admin — Tue, 16 Dec 2025 07:22:18 +0000

Dlaczego układ odpornościowy macicy decyduje o sukcesie implantacji

Immunoreceptywność endometrium to jeden z kluczowych, a wciąż niedostatecznie poznanych czynników decydujących o powodzeniu implantacji zarodka i utrzymaniu ciąży. Nawet najlepszej jakości zarodek nie ma szans na rozwój, jeśli środowisko immunologiczne błony śluzowej macicy jest zaburzone. W artykule wyjaśniamy, czym jest okno implantacyjne, jaką rolę odgrywają komórki odpornościowe, cytokiny i mikrobiom endometrium oraz jak wygląda nowoczesna diagnostyka i leczenie zaburzeń immunoreceptywności – także u kobiet po nieudanych próbach in vitro.

Co to znaczy, że endometrium jest „receptywne”?

Endometrium to błona śluzowa wyściełająca jamę macicy. To właśnie tutaj dochodzi do jednego z najbardziej złożonych procesów w ludzkim organizmie – implantacji zarodka.
Aby mogło dojść do ciąży, zarodek musi się „rozpoznać” z organizmem matki i zostać zaakceptowany. Ten moment wymaga doskonałej synchronizacji hormonalnej, komórkowej i immunologicznej.

Mówimy, że endometrium jest receptywne (czyli „gotowe na przyjęcie zarodka”) tylko przez bardzo krótki czas w cyklu menstruacyjnym – zwykle między 19. a 23. dniem cyklu (czyli około 5–9 dni po owulacji).
Ten krótki okres określa się mianem okna implantacyjnego (window of implantation).

Jeśli endometrium jest niedojrzałe lub jego środowisko immunologiczne jest zaburzone, zarodek – nawet zdrowy – nie ma szans się zagnieździć.

Endometrium – nie tylko „ziemia” dla zarodka

Jeszcze niedawno uważano, że endometrium jest jedynie pasywną tkanką, w której „przykleja się” zarodek.
Dziś wiemy, że błona śluzowa macicy to aktywny, immunologicznie inteligentny organ, który komunikuje się z zarodkiem i współdecyduje, czy ciąża będzie mogła się rozpocząć.

Pod wpływem hormonów (estrogenów i progesteronu) endometrium ulega cyklicznym zmianom:

faza proliferacyjna (po miesiączce) – estrogeny odbudowują śluzówkę,
faza sekrecyjna (po owulacji) – progesteron przygotowuje ją do implantacji, zwiększa ukrwienie, gromadzi substancje odżywcze,
faza receptywności – pojawiają się zmiany w składzie cytokin, leukocytów i komórek odpornościowych, które tworzą „immunologiczne okno tolerancji”.

Zarodek wysyła własne sygnały (np. hCG, cytokiny, cząsteczki adhezyjne), które mają przekonać organizm matki, że jest „swój”. Jeśli komunikacja ta się nie powiedzie – nie dojdzie do zagnieżdżenia.

Immunologia implantacji – jak układ odpornościowy współpracuje z zarodkiem?

Układ immunologiczny macicy to niezwykle złożony system złożony z komórek odpornościowych (ok. 30–40% komórek endometrium w fazie receptywności).
Najważniejsze z nich to:

Typ komórki	Rola w implantacji
Komórki NK (natural killer)	Wspomagają rozwój naczyń krwionośnych w łożysku; nadmierna aktywność może niszczyć trofoblast zarodka
Makrofagi	Oczyszczają tkanki i wspomagają przebudowę endometrium
Limfocyty T regulatorowe (Treg)	Utrzymują tolerancję immunologiczną – „uciszają” reakcje obronne przeciwko zarodkowi
Komórki dendrytyczne	Prezentują antygeny i pośredniczą w komunikacji między zarodkiem a matką
Cytokiny (np. IL-6, IL-10, TNF-α)	Regulują równowagę między stanem zapalnym a tolerancją

Zagnieżdżenie zarodka to paradoks immunologiczny:
– z jednej strony musi pojawić się kontrolowany stan zapalny, który umożliwia wniknięcie zarodka w błonę śluzową,
– z drugiej – układ odpornościowy musi zachować tolerancję, by nie zniszczyć tkanek o pochodzeniu „ojcowskim”.

Kiedy równowaga między tymi reakcjami zostaje zaburzona, implantacja nie dochodzi do skutku.

Co to jest immunoreceptywność endometrium?

Immunoreceptywność to zdolność błony śluzowej macicy do immunologicznego przyjęcia zarodka – czyli do stworzenia takiego mikrośrodowiska, w którym układ odpornościowy:

rozpoznaje zarodek,
akceptuje go jako „swój”,
umożliwia jego zagnieżdżenie i rozwój.

To nie tylko odpowiednie hormony i grubość endometrium – to przede wszystkim właściwy profil cytokin i komórek odpornościowych.

W uproszczeniu:

zbyt silna odpowiedź odpornościowa = odrzucenie zarodka,
zbyt słaba odpowiedź = brak sygnału implantacyjnego i nieprawidłowe łożysko.

Immunoreceptywność to więc delikatna równowaga między obroną a tolerancją.

Zaburzenia immunoreceptywności – dlaczego się zdarzają?

Do najczęstszych przyczyn zaburzonej immunoreceptywności należą:

Zbyt wysoka aktywność komórek NK (macicznych NK uNK)
Nadmierna liczba lub pobudliwość tych komórek może prowadzić do niszczenia komórek trofoblastu, zanim dojdzie do pełnego zagnieżdżenia.
W praktyce objawia się to nieudanymi próbami implantacji po IVF lub nawracającymi wczesnymi poronieniami.
Zaburzenia profilu cytokin
W prawidłowym endometrium dominuje tzw. odpowiedź Th2 (tolerancyjna).
Jeśli przeważa odpowiedź Th1 (zapalna), dochodzi do mikrostanu zapalnego, który uniemożliwia implantację.
Kluczowe jest zachowanie równowagi IL-10/IL-6/TNF-α.
Niedobór limfocytów T regulatorowych (Treg)
Bez ich działania układ immunologiczny „nie wycisza się” wobec zarodka, co prowadzi do jego odrzucenia.
Nieprawidłowa ekspresja cząsteczek adhezyjnych (LIF, integryny αvβ3)
To białka umożliwiające zarodkowi „przyczepienie się” do endometrium.
Ich niedobór często współwystępuje z zaburzeniami immunologicznymi lub hormonalnymi.
Stany zapalne endometrium (endometritis)
Nawet przewlekły, subkliniczny stan zapalny (np. po infekcji chlamydiowej) zaburza immunologiczny mikroklimat macicy.
Endometrioza
W tej chorobie często obserwuje się zwiększoną liczbę komórek NK, nadmierne wydzielanie cytokin prozapalnych i osłabioną receptywność endometrium.

Jak diagnozuje się immunoreceptywność endometrium?

Badanie receptywności endometrium to zaawansowany etap diagnostyki niepłodności – zwłaszcza u kobiet po wielu nieudanych transferach zarodków (tzw. implantation failure).
Ocena może obejmować kilka rodzajów testów:

1. Biopsja endometrium i analiza molekularna (ERA, ERMap, Win-Test)

Polega na pobraniu fragmentu błony śluzowej macicy w określonym dniu cyklu i zbadaniu ekspresji genów związanych z receptywnością.
Wynik określa, czy próbka została pobrana w:

oknie implantacyjnym,
przed nim,
po nim.

To pozwala ustalić indywidualne okno implantacyjne – czyli dokładny moment, w którym endometrium jest gotowe na przyjęcie zarodka.

2. Badania immunologiczne endometrium

W próbce z biopsji ocenia się:

liczbę i aktywność komórek NK,
profil cytokinowy (Th1/Th2),
obecność limfocytów Treg,
markery zapalne (IL-1β, TNF-α).

Dzięki temu można ocenić, czy mikrośrodowisko endometrium sprzyja tolerancji immunologicznej.

3. Testy oceny markerów adhezyjnych (integryny, LIF)

Niedobór tych cząsteczek wskazuje na zaburzoną komunikację między zarodkiem a błoną śluzową macicy.

4. USG i badania hormonalne

Choć nie badają bezpośrednio immunoreceptywności, pozwalają ocenić, czy faza lutealna i poziomy progesteronu wspierają dojrzewanie endometrium.

Leczenie zaburzeń immunoreceptywności

Terapia zależy od rodzaju wykrytego zaburzenia. Celem leczenia jest przywrócenie równowagi między odpowiedzią zapalną a tolerancją immunologiczną.

1. Leczenie farmakologiczne

Sterydy (prednizon, metyloprednizolon) – obniżają nadmierną aktywność komórek NK i cytokin prozapalnych.
Heparyna drobnocząsteczkowa i aspiryna – poprawiają ukrwienie endometrium i działają przeciwzapalnie.
Intralipidy (emulsja tłuszczowa) – podawane dożylnie, obniżają aktywność NK i promują równowagę Th2.
Immunoglobuliny (IVIG) – stosowane w wybranych przypadkach, gdy inne terapie zawodzą.
Hydroksychlorochina lub sildenafil – wspomagają mikrokrążenie i działają immunomodulująco.

2. Leczenie wspomagające hormonalne

Wyrównanie poziomu progesteronu (np. w cyklu lutealnym) pomaga „dojrzeć” endometrium i zwiększyć jego tolerancję immunologiczną.

3. Leczenie chorób współistniejących

Leczenie endometriozy, przewlekłych stanów zapalnych macicy, chorób autoimmunologicznych (np. Hashimoto, celiakii) często przywraca prawidłowe środowisko immunologiczne w macicy.

4. Wsparcie w procedurach in vitro

Dzięki badaniu immunoreceptywności można:

dopasować moment transferu zarodka do indywidualnego okna implantacyjnego,
zastosować leczenie immunomodulujące przed transferem,
poprawić wyniki implantacji w grupie kobiet po nieudanych próbach IVF.

Rola stylu życia i mikrobiomu

Na immunoreceptywność wpływa nie tylko genetyka, ale także mikrobiom endometrium – czyli zestaw bakterii zamieszkujących jamę macicy.
Zaburzenie jego równowagi (np. obecność patogennych bakterii lub brak pałeczek Lactobacillus) może prowadzić do przewlekłego zapalenia i zaburzeń implantacji.

Dlatego w diagnostyce coraz częściej wykonuje się badanie mikrobiomu endometrium (EMMA, ALICE), a leczenie obejmuje:

celowaną antybiotykoterapię,
probiotyki ginekologiczne,
dietę przeciwzapalną bogatą w błonnik i prebiotyki.

Wspieranie odporności naturalnej – poprzez sen, redukcję stresu, umiarkowaną aktywność fizyczną i właściwe odżywianie – również poprawia warunki immunologiczne w macicy.

Rokowania

Zaburzenia immunoreceptywności endometrium stanowią jedną z najczęstszych przyczyn nieudanych implantacji po IVF (nawet do 20–30% przypadków).
Dzięki nowoczesnym testom (ERA, badania NK, profil cytokin) można jednak precyzyjnie zdiagnozować problem i indywidualnie zaplanować terapię.

Badania kliniczne wskazują, że u kobiet, u których zoptymalizowano okno implantacyjne i wyrównano profil immunologiczny:

skuteczność implantacji wzrasta o 20–40%,
odsetek poronień spada nawet o połowę.

To dowód, że personalizacja leczenia płodności – w tym immunodiagnostyka endometrium – to kierunek przyszłości medycyny reprodukcyjnej.

Podsumowanie

Immunoreceptywność endometrium to kluczowy, choć często pomijany element kobiecej płodności.
To właśnie układ odpornościowy decyduje, czy zarodek zostanie zaakceptowany, czy odrzucony.

Nowoczesna diagnostyka pozwala dziś zajrzeć w mikroświat endometrium i zrozumieć, dlaczego mimo dobrych zarodków i prawidłowych wyników hormonalnych nie dochodzi do ciąży.

Leczenie zaburzeń immunoreceptywności – poprzez terapię immunomodulującą, dopasowanie momentu transferu, czy poprawę mikrobiomu – daje tysiącom kobiet szansę na upragnione macierzyństwo.

Autor tekstu

dr hab. n. med. Radosław Słopień

Specjalista ginekologii i położnictwa, specjalista endokrynologii

Artykuł Immunoreceptywność endometrium pochodzi z serwisu PHILARA Medical Clinic.

Niepłodność immunologiczna – przyczyny, objawy i leczenie, które warto poznać

admin — Tue, 04 Nov 2025 18:17:22 +0000

Co to jest niepłodność immunologiczna? Gdy układ odpornościowy przeszkadza w zajściu w ciążę

Niepłodność dotyczy około 15–20% par w wieku rozrodczym. W większości przypadków jej przyczyny są znane – zaburzenia hormonalne, niedrożność jajowodów, niska jakość nasienia czy endometrioza.
Jednak u części kobiet, mimo prawidłowych wyników badań, ciążę trudno utrzymać lub w ogóle do niej nie dochodzi. W takich sytuacjach coraz częściej podejrzewa się immunologiczne przyczyny niepłodności.

Układ odpornościowy, który zwykle chroni organizm przed infekcjami i nowotworami, może w pewnych warunkach „pomylić się” i zaatakować komórki jajowe, plemniki lub zarodek, traktując je jak wroga.

To zjawisko, choć wciąż nie w pełni poznane, jest jednym z najbardziej fascynujących i zarazem trudnych zagadnień współczesnej medycyny rozrodu.

Jak działa układ odpornościowy w czasie ciąży? – Mechanizmy tolerancji immunologicznej wobec zarodka

Aby zrozumieć problem niepłodności immunologicznej, trzeba wiedzieć, jak wygląda naturalna reakcja immunologiczna podczas prawidłowej ciąży.

Ciąża to biologiczny paradoks: zarodek zawiera połowę obcego materiału genetycznego (ojca), a mimo to nie jest odrzucany przez organizm matki.
Dzieje się tak, ponieważ w czasie ciąży układ immunologiczny kobiety nie wyłącza się całkowicie, ale zmienia swoje działanie – staje się bardziej tolerancyjny wobec komórek płodu.

Kluczową rolę odgrywają tu:

komórki NK (natural killers) – które w macicy przybierają łagodniejszą postać i pomagają w zagnieżdżeniu zarodka,
limfocyty T regulatorowe (Treg) – utrzymujące tolerancję immunologiczną wobec tkanek płodu,
cytokiny – czyli cząsteczki sygnałowe, które regulują reakcje odpornościowe.

Kiedy ten delikatny system równowagi zostaje zaburzony, organizm może „rozpoznać” ciążę jako zagrożenie i rozpocząć procesy obronne – prowadząc do trudności z zapłodnieniem lub poronień.

Przyczyny niepłodności immunologicznej – autoimmunologiczne i alloimmunologiczne mechanizmy

Niepłodność immunologiczna to sytuacja, w której zaburzenia pracy układu odpornościowego uniemożliwiają zapłodnienie, zagnieżdżenie zarodka lub utrzymanie ciąży.

Mechanizmy, które mogą za to odpowiadać, są zróżnicowane.
Najczęściej obejmują:

Wytwarzanie przeciwciał przeciwko własnym komórkom lub komórkom partnera (np. przeciw plemnikom, komórkom jajowym, zarodkowi).
Nieprawidłową aktywność komórek NK (natural killer), które atakują zarodek zamiast wspierać jego implantację.
Zaburzenia w komunikacji immunologicznej między organizmem matki a płodem, które uniemożliwiają wytworzenie tzw. tolerancji immunologicznej.

Niepłodność immunologiczna może być więc:

autoimmunologiczna – układ odpornościowy kobiety reaguje na własne komórki,
alloimmunologiczna – organizm kobiety wytwarza reakcję przeciwko antygenom pochodzącym od partnera (czyli „obcym”).

Autoimmunologiczne przyczyny niepłodności

W tym typie zaburzeń układ odpornościowy kobiety wytwarza przeciwciała przeciwko własnym komórkom lub hormonom, co utrudnia zapłodnienie lub utrzymanie ciąży.

Najczęstsze przykłady:

1. Przeciwciała przeciwplemnikowe (ASA – antisperm antibodies)

Powstają u kobiet (rzadziej u mężczyzn), gdy układ odpornościowy zaczyna traktować plemniki jak „ciała obce”.
Przeciwciała te mogą:

unieruchamiać plemniki,
zlepiać je ze sobą,
uniemożliwiać im przejście przez śluz szyjkowy,
blokować zapłodnienie komórki jajowej.

Ich obecność bada się w surowicy, śluzie szyjkowym lub nasieniu (test MAR, test immunobead).

2. Zespół antyfosfolipidowy (APS)

To choroba autoimmunologiczna, w której przeciwciała atakują fosfolipidy – elementy błon komórkowych.
Skutkiem jest nadmierna krzepliwość krwi, zakrzepy i zaburzenia przepływu w łożysku.
Zespół ten jest jedną z głównych przyczyn nawracających poronień i obumarć wewnątrzmacicznych.

Diagnostyka obejmuje oznaczenie:

przeciwciał antykardiolipinowych,
przeciwciał anty-β2-glikoproteiny,
obecność antykoagulantu toczniowego.

3. Choroby autoimmunologiczne ogólnoustrojowe

Takie jak Hashimoto, toczeń rumieniowaty układowy (SLE) czy celiakia – mogą pośrednio wpływać na płodność, zaburzając gospodarkę hormonalną i ukrwienie błony śluzowej macicy.
Niekontrolowana niedoczynność tarczycy o podłożu autoimmunologicznym może również utrudniać zajście w ciążę lub powodować poronienia.

Alloimmunologiczne przyczyny niepłodności

W tym typie zaburzeń organizm kobiety nie potrafi wytworzyć odpowiedniej tolerancji immunologicznej wobec komórek zarodka, które zawierają materiał genetyczny ojca.

Najważniejsze mechanizmy:

1. Nieprawidłowa aktywność komórek NK (natural killer)

Komórki NK to element układu odpornościowego, który w prawidłowej ciąży pomaga w zagnieżdżeniu zarodka.
Jednak u niektórych kobiet komórki te są zbyt aktywne lub liczne, co prowadzi do ataku na komórki trofoblastu (wczesnej tkanki łożyska).
W efekcie zarodek nie może się prawidłowo zagnieździć lub zostaje odrzucony we wczesnej fazie rozwoju.

2. Brak zgodności immunologicznej HLA

Każdy człowiek ma unikalny zestaw białek HLA (antygenów zgodności tkankowej).
W niektórych przypadkach zbyt duża zgodność między partnerami może paradoksalnie prowadzić do braku odpowiedniej reakcji immunologicznej, która „chroniłaby” zarodek.
Z kolei nadmierna różnorodność może prowadzić do jego odrzucenia.
To bardzo subtelny mechanizm, który bada się głównie w specjalistycznych ośrodkach leczenia niepłodności.

3. Przeciwciała przeciwko trofoblastowi

Trofoblast to tkanka, z której powstaje łożysko.
U niektórych kobiet powstają przeciwciała, które niszczą jego komórki, powodując poronienia lub tzw. „puste jajo płodowe”.

Objawy i przebieg niepłodności immunologicznej – kiedy warto podejrzewać tło immunologiczne

Nie ma jednego charakterystycznego objawu, który pozwoliłby rozpoznać immunologiczne tło problemu.
Zazwyczaj niepłodność immunologiczna jest podejrzewana, gdy:

para bezskutecznie stara się o dziecko przez ponad rok, mimo prawidłowych wyników badań,
występują nawracające poronienia,
zarodki nie zagnieżdżają się po transferze in vitro,
dochodzi do wczesnych obumarć ciąż,
występują objawy chorób autoimmunologicznych (np. zmęczenie, bóle stawów, niedoczynność tarczycy).

Diagnostyka niepłodności immunologicznej – jakie badania wykonać

Diagnostyka immunologicznej niepłodności jest złożona i wymaga współpracy ginekologa, immunologa i genetyka.
Najczęściej obejmuje:

Typ badania	Co wykrywa
Test ASA (przeciwciała przeciwplemnikowe)	Obecność przeciwciał unieruchamiających plemniki
Badania przeciwciał antyfosfolipidowych	Zespół antyfosfolipidowy
Oznaczenie ANA, anty-TPO, anty-TG	Choroby autoimmunologiczne (toczeń, Hashimoto)
Oznaczenie komórek NK (ilość, aktywność)	Nadmierną cytotoksyczność wobec zarodka
Typowanie HLA-C, KIR	Nieprawidłowe dopasowanie immunologiczne między partnerami
Testy cytokinowe	Nierównowagę między odpowiedzią zapalną a tolerancją

Nie wszystkie testy są standardowo dostępne w laboratoriach – część z nich wykonuje się tylko w wyspecjalizowanych ośrodkach leczenia niepłodności.

Leczenie niepłodności immunologicznej – skuteczne terapie i metody wspomagające

Terapia zależy od przyczyny. Leczenie często wymaga indywidualnego podejścia i łączenia kilku metod.

Leczenie farmakologiczne

Sterydy (np. prednizon, deksametazon) – hamują nadreaktywną odpowiedź immunologiczną i zmniejszają aktywność komórek NK.
Heparyna drobnocząsteczkowa (np. Clexane, Fraxiparine) – stosowana przy zespole antyfosfolipidowym lub w profilaktyce mikrozakrzepów w łożysku.
Kwas acetylosalicylowy (Acard, Aspirin Protect) – rozrzedza krew i poprawia przepływ w naczyniach macicy.
Immunoglobuliny (IVIG) – podawane dożylnie w celu „uspokojenia” układu odpornościowego (stosowane w wybranych przypadkach).
Hydroksychlorochina – lek immunomodulujący stosowany m.in. u kobiet z toczniem lub zwiększoną aktywnością autoimmunologiczną.

Leczenie wspomagające w procedurach in vitro

W przypadkach, gdy zarodki nie zagnieżdżają się z powodu problemów immunologicznych, można zastosować:

terapię intralipidami – emulsja tłuszczowa, która hamuje aktywność komórek NK,
dobór immunologiczny zarodków lub dawców komórek (np. przy niezgodności HLA/KIR).

Leczenie chorób współistniejących

Ważne jest także leczenie chorób autoimmunologicznych, które pośrednio wpływają na płodność – np. wyrównanie niedoczynności tarczycy (Hashimoto), leczenie celiakii, redukcja stanu zapalnego.

Styl życia a płodność immunologiczna – dieta, stres i suplementacja

Układ odpornościowy jest wrażliwy na stres, niedobory snu, nieprawidłową dietę i używki.
Dlatego leczenie niepłodności immunologicznej warto wspierać:

dietą przeciwzapalną (bogatą w kwasy omega-3, wit. D, cynk, selen),
unikaniem stresu,
regularną aktywnością fizyczną,
suplementacją wit. D, kwasu foliowego i antyoksydantów (np. wit. E, koenzym Q10).

Rokowanie i szanse na ciążę przy niepłodności immunologicznej

Niepłodność immunologiczna bywa trudna w diagnostyce, ale w ostatnich latach medycyna poczyniła ogromne postępy.
U wielu par wdrożenie odpowiedniego leczenia immunomodulującego znacząco zwiększa szanse na poczęcie i donoszenie ciąży.

Badania pokazują, że:

zastosowanie heparyny i aspiryny u pacjentek z zespołem antyfosfolipidowym pozwala uzyskać ciążę u 70–80% kobiet,
terapia immunomodulująca w grupie z podwyższonymi komórkami NK poprawia wyniki implantacji w procedurach IVF nawet o 30–40%.

Podsumowanie – czy można pokonać niepłodność immunologiczną?

Niepłodność immunologiczna to przykład tego, jak niezwykle precyzyjnie musi działać organizm kobiety, by doszło do zapłodnienia i utrzymania ciąży.
Nadreaktywność układu odpornościowego – tak cenna w walce z infekcjami – w kontekście płodności może stać się przeszkodą.

Dzięki nowoczesnym badaniom immunologicznym i terapiom modulującym odporność coraz więcej par, które przez lata bezskutecznie starały się o dziecko, doczekuje się upragnionej ciąży.

Kluczem jest dokładna diagnostyka, indywidualne podejście i współpraca specjalistów – ginekologa, immunologa i genetyka.

Autor tekstu

dr hab. n. med. Radosław Słopień

Specjalista ginekologii i położnictwa, specjalista endokrynologii

Artykuł Niepłodność immunologiczna – przyczyny, objawy i leczenie, które warto poznać pochodzi z serwisu PHILARA Medical Clinic.

Badanie drożności jajowodów – metody, przebieg i znaczenie w diagnostyce niepłodności

admin — Tue, 17 Jun 2025 10:38:49 +0000

Badanie drożności jajowodów to procedura diagnostyczna sprawdzająca, czy jajowody (łączące jajniki z macicą) są drożne, czyli otwarte i przepuszczalne dla komórki jajowej i plemników. Jest to jedno z podstawowych badań wykonywanych u kobiet mających trudności z zajściem w ciążę. Niedrożność jajowodów należy do najczęstszych przyczyn niepłodności – szacuje się, że odpowiada za problemy z płodnością u około 20% niepłodnych kobiet.

Sam proces zapłodnienia zachodzi bowiem w jajowodzie, dlatego jego zablokowanie uniemożliwia spotkanie komórki jajowej z plemnikiem. Oprócz oceny samej drożności, badanie to pozwala także uwidocznić kształt jamy macicy i wykryć ewentualne nieprawidłowości (np. mięśniaki, polipy lub wady wrodzone macicy), które również mogą utrudniać zajście lub donoszenie ciąży. W poniższym artykule opisujemy, na czym polega badanie drożności jajowodów, jakie są jego główne metody (HSG, Sono-HSG, HyCoSy), jak wygląda przebieg każdej z nich, jak się przygotować do badania, czy jest ono bolesne, jakie mogą być wyniki oraz jakie jest znaczenie tego badania w diagnostyce niepłodności.

Metody badania drożności jajowodów

Jak przygotować się do badania drożności jajowodów?

Czy badanie drożności jajowodów jest bolesne?

Możliwe wyniki badania i ich interpretacja

Znaczenie badania drożności jajowodów w diagnostyce niepłodności

Metody badania drożności jajowodów

Istnieją dwa główne sposoby sprawdzania drożności jajowodów:

Histerosalpingografia (HSG) – klasyczna metoda radiologiczna z użyciem promieni rentgenowskich. Polega na wypełnieniu macicy i jajowodów kontrastem na bazie jodu, a następnie wykonaniu zdjęcia rentgenowskiego (prześwietlenia) ukazującego kształt jamy macicy oraz przebieg i drożność jajowodów. HSG jest badaniem małoinwazyjnym, stosowanym w diagnostyce niepłodności od wielu lat.
Sono-HSG (histerosalpingografia sonograficzna) / HyCoSy – nowoczesna metoda ultrasonograficzna (HyCoSy to skrót od ang. Hysterosalpingo-Contrast Sonography, po polsku histerosalpingosonografia). W tym badaniu zamiast promieni RTG wykorzystuje się obrazowanie USG, a do macicy podaje kontrast widoczny w ultrasonografii (np. specjalną piankę z pęcherzykami powietrza). Na monitorze aparatu USG lekarz obserwuje w czasie rzeczywistym, czy kontrast przepływa przez jajowody do jamy brzusznej, co świadczy o ich drożności. Metoda Sono-HSG/HyCoSy zapewnia dokładny obraz macicy i jajowodów, a jednocześnie eliminuje narażenie pacjentki na promieniowanie rentgenowskie oraz zmniejsza odczuwany dyskomfort w porównaniu z tradycyjnym HSG.

Poniżej opisujemy przebieg obu powyższych metod oraz wskazujemy ich cechy wspólne i różnice.

Histerosalpingografia (HSG)

HSG wykonuje się w pracowni radiologicznej przy użyciu aparatu rentgenowskiego z funkcją fluoroskopii (umożliwiającej podgląd na żywo). Pacjentka układana jest na stole w pozycji ginekologicznej (na plecach, z uniesionymi nogami). Lekarz zakłada wziernik dopochwowy, dezynfekuje szyjkę macicy, po czym przez kanał szyjki wprowadza specjalny cienki cewnik do jamy macicy. Przez cewnik podaje się następnie niewielką ilość płynnego środka kontrastowego zawierającego jod, który wypełnia jamę macicy i zaczyna wpływać do jajowodów. W trakcie podawania kontrastu wykonywane są zdjęcia rentgenowskie lub obserwacja fluoroskopowa – dzięki temu na monitorze widać kształt jamy macicy oraz moment wypełnienia i ewentualnego przepływu kontrastu przez jajowody.

Jeśli jajowody są drożne, kontrast przenika przez nie i wylewa się z ich końcówek do jamy otrzewnej (wolnej przestrzeni w miednicy) – świadczy to o prawidłowej drożności. Jeśli któryś jajowód jest zablokowany, kontrast zatrzymuje się przed przeszkodą (np. nagromadza się w poszerzonym jajowodzie jako tzw. wodniak lub w ogóle nie wnika do danego jajowodu). Badanie HSG pozwala także ocenić kształt wnętrza macicy – na zdjęciu kontrastowym widoczne są zarysy jamy macicy, co umożliwia wykrycie jej wad anatomicznych lub zmian, takich jak polipy endometrialne, mięśniaki podśluzówkowe czy zrosty wewnątrzmaciczne.

Histerosalpingografia jest badaniem krótkotrwałym – zwykle cała procedura trwa kilka minut. Samo wprowadzanie kontrastu pod lekkim ciśnieniem to kwestia kilkunastu sekund. Po uzyskaniu obrazów cewnik jest ostrożnie usuwany z szyjki. Ponieważ w trakcie HSG stosuje się promieniowanie rentgenowskie, ilość kontrastu jest mała i podawana jednorazowo, tak aby ekspozycja na promieniowanie była minimalna. Dawka promieni X w typowym HSG jest niewielka i uznawana za bezpieczną, porównywalną do dawek stosowanych w innych diagnostycznych zdjęciach rentgenowskich. Niemniej jednak badania nie wykonuje się u kobiet w ciąży – przed HSG zawsze należy wykluczyć ciążę.

Rentgenowski obraz HSG

Prawidłowy wynik badania histerosalpingografii. Kontrast (widoczny jako biała substancja) wypełnia jamę macicy (trójkątny obszar w centrum) i oba jajowody, po czym wypływa z ich końcowych odcinków do jamy brzusznej (rozlane białe obszary po bokach). Taki obraz świadczy o obustronnej drożności jajowodów.

Sono-HSG / HyCoSy (badanie ultrasonograficzne)

Ultrasonograficzna ocena drożności jajowodów przebiega podobnie pod względem przygotowania pacjentki, z tą różnicą, że zamiast aparatu RTG wykorzystuje się aparat USG z sondą dopochwową. Również w tym przypadku pacjentka znajduje się na fotelu ginekologicznym. Po założeniu wziernika i odkażeniu szyjki, lekarz wprowadza przez szyjkę macicy cienki, elastyczny cewnik zakończony malutkim balonikiem. Balonik po nadmuchaniu pomaga utrzymać cewnik we właściwym położeniu i zapobiega cofaniu się podawanego płynu. Następnie do jamy macicy podawany jest kontrast sonograficzny – zwykle w postaci specjalnej pianki zawierającej drobne pęcherzyki powietrza, dobrze widocznej w obrazie USG. Czasem stosuje się również kontrast w formie płynu z mikrobańkami lub po prostu sól fizjologiczną z odrobiną powietrza (które tworzy pęcherzyki dające kontrast w USG). Podanie kontrastu odbywa się powoli, pod kontrolą obrazu ultrasonograficznego.

Lekarz za pomocą głowicy dopochwowej USG obserwuje na żywo rozchodzenie się kontrastu w narządach rodnych. Na monitorze najpierw uwidacznia się wypełniona płynem jama macicy, następnie kontrast przemieszcza się przez ujścia maciczne do jajowodów. Jeżeli jajowody są drożne, można zaobserwować pojawienie się kontrastu w okolicy jajników, a nawet jego wypływanie do jamy brzusznej wokół macicy (co często objawia się pojawieniem echa płynu w zatoce Douglasa, czyli zagłębieniu za macicą). Pozwala to jednoznacznie potwierdzić drożność jajowodów. W trakcie tego badania oceniany jest jednocześnie kształt i wielkość jamy macicy na USG, co umożliwia wykrycie np. polipów, mięśniaków czy wrodzonych wad macicy podobnie jak w HSG.

Ultrasonograficzna metoda HyCoSy jest mniej inwazyjna dla pacjentki – nie wymaga promieniowania, a odczucia bólowe są zwykle mniejsze (o czym szerzej w dalszej części artykułu). Badanie trwa kilkanaście minut, zazwyczaj około 15–30 minut łącznie. Po uzyskaniu potrzebnych obrazów cewnik z macicy jest usuwany, a pacjentka może od razu wrócić do codziennych zajęć. Cała procedura odbywa się ambulatoryjnie, bez konieczności hospitalizacji.

Warto zaznaczyć, że brak przepływu kontrastu przez jajowód w badaniu Sono-HSG/HyCoSy nie zawsze przesądza o jego trwałej niedrożności. Czasami może wystąpić przejściowy skurcz mięśniówki jajowodu, który zamknie światło na czas badania (tzw. skurczowe zamknięcie jajowodu). Dlatego wynik wskazujący na niedrożność powinien być interpretowany ostrożnie – w razie wątpliwości lekarz może zalecić dalszą diagnostykę, np. powtórzenie badania klasyczną metodą HSG lub wykonanie tzw. selektywnej kanulacji jajowodów (podanie kontrastu bezpośrednio do ujścia jednego jajowodu) czy laparoskopii z próbą przepłukania jajowodów. Z kolei prawidłowy wynik (swobodny przepływ kontrastu przez oba jajowody) jest bardzo wiarygodny – oznacza drożność jajowodów równie pewnie, jak wynik klasycznej histerosalpingografii.

Uwaga: badanie Sono-HSG/HyCoSy ma charakter czysto diagnostyczny – nie jest zabiegiem leczniczym. Podawany kontrast działa pod niewielkim ciśnieniem, zatem nie jest w stanie „udrożnić” trwale zamkniętego jajowodu w przypadku obecności zrostów czy innych przeszkód. Niemniej jednak obserwuje się czasem pozytywny efekt uboczny w postaci tzw. efektu oczyszczenia – przepłukanie jajowodów kontrastem może usunąć drobne czopy śluzu czy zanieczyszczenia. Niektóre badania naukowe wskazują, że samo wykonanie badania drożności jajowodów może nieco zwiększyć szansę zajścia w ciążę w kolejnych cyklach (szacunkowo o około 10–15% w ciągu dwóch cykli po badaniu). Prawdopodobnie wynika to z mechanicznego udrożnienia drobnych niedrożności lub z efektu przeciwzapalnego (zwłaszcza jeśli użyty zostanie kontrast oleisty, np. Lipiodol). Efekt ten ma jednak znaczenie tylko przy niewielkich zaburzeniach – przy poważnej niedrożności spowodowanej zrostami samo badanie nie przywróci drożności.

Inne metody oceny drożności jajowodów

W kontekście diagnostyki drożności jajowodów warto wspomnieć, że oprócz HSG i HyCoSy stosuje się czasem także metodę laparoskopową. Laparoskopia z chromopertubacją polega na wykonaniu małoinwazyjnej operacji (w znieczuleniu ogólnym), podczas której przez niewielkie nacięcie w powłokach brzusznych wprowadza się kamerkę do wnętrza jamy brzusznej. Następnie przez szyjkę macicy podaje się barwnik (np. błękit metylenowy) i obserwuje bezpośrednio kamerą laparoskopu, czy barwnik wypływa z ujść brzusznych jajowodów. Jest to najbardziej precyzyjna metoda oceny drożności – pozwala naocznie potwierdzić lub wykluczyć drożność oraz jednocześnie ocenić stan narządów w miednicy (np. obecność zrostów, endometriozy). Laparoskopia ma jednak charakter inwazyjny (wymaga chirurgii i znieczulenia), dlatego wykonuje się ją głównie wtedy, gdy wyniki HSG/HyCoSy są niejednoznaczne lub gdy istnieją inne wskazania do laparoskopii (np. podejrzenie endometriozy). Zwykle pierwszym krokiem pozostają mniej inwazyjne badania opisane wyżej.

Jak przygotować się do badania drożności jajowodów?

Badanie drożności jajowodów – niezależnie od metody – wymaga odpowiedniego przygotowania. Pozwala to zwiększyć bezpieczeństwo procedury i wiarygodność wyników. Oto najważniejsze zalecenia dotyczące przygotowań:

Termin badania: Planowanie badania musi uwzględniać cykl menstruacyjny kobiety. Badanie wykonuje się w I fazie cyklu, po zakończeniu miesiączki, ale przed owulacją (najczęściej między 8. a 12. dniem cyklu). Dzięki temu minimalizuje się ryzyko przypadkowego wykonania badania we wczesnej ciąży, a jednocześnie błona śluzowa macicy (endometrium) jest cienka, co ułatwia interpretację wyników. Jeśli pacjentka stosuje antykoncepcję hormonalną i nie owuluje, badanie również wykonuje się tuż po zakończeniu krwawienia miesiączkowego.
Unikanie ciąży: Od końca miesiączki do dnia badania nie należy współżyć (przynajmniej bez zabezpieczenia). Jest to ważne, aby wykluczyć możliwość zapłodnienia w danym cyklu – jak wspomniano, badanie jest przeciwwskazane w ciąży ze względu na promieniowanie (HSG) i ryzyko wprowadzenia kontrastu do macicy ciężarnej. Często lekarz przed badaniem zaleca wykonanie testu ciążowego dla pewności.
Badania laboratoryjne i wymazy: W cyklu poprzedzającym badanie należy wykonać badania czystości pochwy i kanału szyjki macicy. Standardem jest posiew bakteriologiczny z szyjki lub badanie na obecność infekcji (np. Chlamydia) – ma to na celu wykluczenie stanu zapalnego dróg rodnych. W przypadku wykrycia infekcji konieczne jest jej wyleczenie przed podjęciem próby oceny drożności, gdyż zabieg mógłby roznieść zakażenie w głąb organizmu. Kilka dni przed planowanym badaniem wykonuje się często tzw. biocenozę pochwy, czyli ocenę czystości pochwy, aby upewnić się, że nie ma zaburzeń flory bakteryjnej. Ponadto lekarz może zlecić podstawowe badania krwi i moczu, aktualną cytologię szyjki macicy czy badania wirusologiczne (np. w kierunku HIV, HCV) – jest to rutynowe postępowanie przed zabiegami ginekologicznymi.
Dzień badania: Jeśli badanie będzie przebiegało bez znieczulenia ogólnego (co jest najczęstszym przypadkiem), nie trzeba być na czczo – można zjeść lekki posiłek. Jednak wiele ośrodków zaleca, aby na 2–3 godziny przed HSG nie spożywać obfitego posiłku, ponieważ u niektórych pacjentek silny stres lub ból mogą wywołać nudności. W przypadku planowanego znieczulenia ogólnego obowiązuje standardowa zasada bycia na czczo (nie jeść i nie pić co najmniej 6 godzin przed zabiegiem). Na około godzinę przed badaniem warto przyjąć środek przeciwbólowy, np. z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych – pozwoli to złagodzić ewentualne bóle i skurcze podczas badania. Niektóre placówki rutynowo podają pacjentce leki przeciwbólowe lub rozkurczowe przed HSG. W sytuacji silnego stresu u pacjentki lekarz może rozważyć podanie łagodnego środka uspokajającego. Rzadko badanie HSG wykonuje się w krótkim znieczuleniu ogólnym (dotyczy to głównie przypadków, gdy wcześniejsze próby bez znieczulenia były bardzo bolesne lub pacjentka wyjątkowo obawia się bólu).
Co ze sobą zabrać: Na badanie warto zabrać dowód osobisty oraz komplet wyników zleconych badań (posiewy, cytologia itp.). Przydatny może być wygodny strój (np. koszula zabiegowa) i obuwie na zmianę, szczególnie jeśli badanie odbywa się w szpitalu. Jeśli planowane jest znieczulenie lub pacjentka obawia się, że po badaniu może czuć się nie najlepiej, warto poprosić bliską osobę o towarzyszenie i pomoc w powrocie do domu.

Czy badanie drożności jajowodów jest bolesne?

Odczucia podczas badania drożności jajowodów zależą od indywidualnej wrażliwości kobiety oraz od zastosowanej metody. Każda pacjentka może odczuwać procedurę nieco inaczej – dla jednych będzie to tylko dyskomfort, dla innych ból porównywalny do miesiączki, a sporadycznie nieco silniejszy. Na szczęście najbardziej nieprzyjemne doznania trwają krótko.

Przy HSG (rentgenowskim) momentem największego bólu bywa rozpychanie macicy kontrastem. Wiele kobiet opisuje ten ból jako skurczowy, podobny do silnego bólu miesiączkowego. Bywa on jednak krótkotrwały – najczęściej najsilniejsze dolegliwości mijają od razu po zakończeniu podawania kontrastu i usunięciu cewnika. Podczas wypełniania macicy i jajowodów kontrastem mogą wystąpić odruchowe skurcze macicy, co daje uczucie rozpierania w podbrzuszu. Po badaniu HSG możliwe są jeszcze przez pewien czas łagodne bóle podobne do miesiączkowych oraz skurcze, ale zazwyczaj ustępują one w ciągu kilkudziesięciu minut do kilku godzin. Gdyby ból utrzymywał się długo albo pojawiły się inne niepokojące objawy (np. gorączka), należy skontaktować się z lekarzem.
Przy sono-HSG/HyCoSy (ultrasonograficznym) dolegliwości bólowe są zwykle mniejsze. Podanie kontrastu piankowego wywołuje co najwyżej uczucie rozpierania i lekki ból, także porównywalny do bólu menstruacyjnego lub nawet mniejszy. Wiele pacjentek odczuwa jedynie dyskomfort, a niektóre nie odczuwają bólu wcale. Najbardziej nieprzyjemnym momentem bywa samo założenie wziernika i cewnika do szyjki macicy (uczucie ukłucia czy rozciągania szyjki), co jednak trwa bardzo krótko. Rozprężanie macicy płynem może powodować krótkotrwaowe skurcze, ale dzięki niewielkiej objętości pianki zazwyczaj nie są one silne. Z reguły metoda ultrasonograficzna jest określana przez pacjentki jako bardziej komfortowa niż klasyczne HSG.

Podsumowując, badanie drożności jajowodów nie należy do przyjemnych, ale też nie powinno powodować długotrwałego silnego bólu. Większość kobiet znosi je dobrze, odczuwając jedynie kilkusekundowe lub kilkuminutowe nasilenie bólu w czasie podawania kontrastu. Profilaktyczne zażycie leku przeciwbólowego przed badaniem skutecznie redukuje te doznania. Bardzo ważne jest rozluźnienie i spokojny oddech w trakcie zabiegu – napięcie mięśni i stres mogą nasilać odczucie bólu. Personel medyczny zwykle informuje o kolejnych krokach podczas badania, co pomaga pacjentce przygotować się na ewentualny dyskomfort.

Możliwe wyniki badania i ich interpretacja

Rezultat badania drożności jajowodów jest omawiany przez lekarza bezpośrednio po jego wykonaniu. W zależności od uzyskanego obrazu można wyróżnić następujące sytuacje:

Obustronna drożność jajowodów (wynik prawidłowy): Kontrast swobodnie przemieszcza się przez oba jajowody i wypływa do jamy brzusznej. Taki wynik oznacza, że jajowody są drożne, a więc z punktu widzenia mechanicznego nie powinno być przeszkód, by komórka jajowa i plemniki mogły się spotkać. Jest to oczywiście wynik pożądany – pozwala wykluczyć czynnik jajowodowy jako przyczynę niepłodności. Lekarz opisując wynik może użyć sformułowania np. „obustronnie drożne jajowody, kontrast obecny w jamie otrzewnej”.
Jednostronna niedrożność jajowodu: Kontrast wypełnia macicę i tylko jeden jajowód, natomiast drugi jajowód się nie wypełnia lub kontrast zatrzymuje się w jego początkowym odcinku i nie wypływa dalej. Taki wynik wskazuje, że jeden z jajowodów jest zablokowany (całkowicie lub częściowo). Pacjentka z jednostronną niedrożnością wciąż ma szansę na naturalną ciążę, ponieważ drugi jajowód pozostaje drożny – jednak prawdopodobieństwo ciąży może być niższe, szczególnie jeśli owulacja częściej odbywa się po stronie zablokowanej (jajniki zwykle owulują na przemian, ale nie jest to regułą). W praktyce w razie jednostronnej niedrożności lekarz może zalecić monitorowanie owulacji i ukierunkowanie starań o ciążę w cyklach, gdy pęcherzyk jajnikowy pęka po stronie drożnego jajowodu. Czasami też rozważa się interwencję (np. udrożnienie chirurgiczne niedrożnego jajowodu, jeśli przyczyna na to pozwala).
Obustronna niedrożność jajowodów: Kontrast nie przechodzi przez żaden z jajowodów – oba wydają się zablokowane. Taki wynik stanowi potwierdzenie poważnego czynnika niepłodności. Jeżeli oba jajowody są całkowicie niedrożne, naturalne poczęcie jest praktycznie niemożliwe, ponieważ brak jest drogi, którą plemniki mogłyby dotrzeć do komórki jajowej i/lub zapłodniona komórka jajowa mogłaby przedostać się do macicy. W takiej sytuacji para starająca się o dziecko zazwyczaj kierowana jest od razu do procedur rozrodu wspomaganego medycznie, głównie zapłodnienia pozaustrojowego (in vitro), które pozwala ominąć uszkodzone jajowody. Zanim jednak dojdzie do podjęcia decyzji o in vitro, lekarz może zlecić dalszą diagnostykę – np. wspomnianą laparoskopię diagnostyczną – aby potwierdzić wynik i ewentualnie spróbować udrożnić jajowody (gdy niedrożność jest spowodowana zrostami, czasem da się je rozciąć podczas zabiegu). Niestety, skuteczność operacyjnego udrażniania jajowodów bywa ograniczona, zwłaszcza gdy zrosty są rozległe lub jajowody uległy trwałemu uszkodzeniu.
Nieprawidłowości w obrębie macicy: Zarówno HSG, jak i HyCoSy mogą ujawnić zmiany w jamie macicy, które nie były wcześniej znane. Na przykład kontrast może uwidocznić polip endometrialny lub mięśniaka podśluzówkowego jako wypełniający ubytek w obrysie jamy macicy. Może też wykazać wrodzoną wadę, taką jak przegroda macicy (septa) – wtedy cień kontrastu dzieli się na dwa „rogi” jamy. Takie wykryte zmiany stanowią cenną informację, ponieważ również mogą powodować trudności z zajściem lub utrzymaniem ciąży. Po zidentyfikowaniu nieprawidłowości lekarz zwykle zaleca dalsze kroki, np. histeroskopię w celu usunięcia polipa/przegrody lub leczenie mięśniaków.
Wynik wątpliwy: Czasami zdarza się, że wynik badania nie jest jednoznaczny. Może to wynikać np. z technicznych trudności (niedostateczne wypełnienie kontrastem, silny skurcz jajowodu uniemożliwiający ocenę) albo z obecności anomalii anatomicznych. W takich przypadkach lekarz opisuje wynik jako „niemiarodajny” lub „wymagający dalszej weryfikacji”. Pacjentce proponuje się wtedy dodatkowe badania dla potwierdzenia stanu jajowodów – na przykład powtórne HSG, test HyCoSy 3D (z trójwymiarową rekonstrukcją obrazu USG) lub diagnostykę laparoskopową.

Po badaniu, niezależnie od wyniku, pacjentka zwykle otrzymuje zalecenia. Jeśli wszystko jest w normie, może kontynuować starania o ciążę (nierzadko z dodatkowym optymizmem, bo jak wspomniano, bywa że po takim „przepłukaniu” łatwiej zachodzi się w ciążę). Gdy stwierdzono patologię, lekarz omówi możliwe opcje leczenia – np. usunięcie wykrytego polipa, leczenie endometriozy, operacyjne rozdzielenie zrostów czy wspomagane metody rozrodu. Każdy przypadek rozpatrywany jest indywidualnie.

Znaczenie badania drożności jajowodów w diagnostyce niepłodności

Badanie drożności jajowodów ma kluczowe znaczenie w poszukiwaniu przyczyn problemów z płodnością. Ustaliliśmy, że uszkodzenie lub zablokowanie jajowodów jest częstą przyczyną niepłodności żeńskiej – szacunki wahają się od około 20% do nawet 30% przypadków w zależności od populacji. Oznacza to, że u co czwartej-piątej kobiety, która nie może zajść w ciążę, problem tkwi właśnie w jajowodach. Dlatego ocena drożności jajowodów jest standardowym elementem diagnostyki niepłodności obok innych badań, takich jak ocena owulacji, badanie nasienia partnera czy ocena hormonalna. Już na wczesnym etapie diagnostyki (zwykle po kilku-kilkunastu miesiącach nieudanych starań o dziecko) lekarze zlecają HSG lub HyCoSy, aby zweryfikować, czy droga dla gamet i zarodka przez jajowody jest otwarta.

Znajomość stanu jajowodów pozwala ukierunkować dalsze leczenie pary. Jeśli badanie wykaże niedrożność, podejmuje się odpowiednie kroki – albo próbę jej usunięcia (np. leczenie infekcji, operacja usunięcia zrostów), albo od razu planuje procedurę in vitro, która omija jajowody. Z kolei prawidłowy wynik drożności wskazuje, że warto skupić się na innych potencjalnych przyczynach niepłodności (np. zaburzeniach owulacji, czynniku męskim, immunologicznym itp.), a pacjentka może próbować dalej starań naturalnych lub z pomocą mniej inwazyjnych metod (np. stymulacji owulacji, inseminacji) wiedząc, że anatomicznie jest to możliwe.

Co więcej, samo wykonanie badania drożności często daje pacjentce dodatkowe informacje o stanie zdrowia jej narządu rodnego. Jak opisano wyżej, można przy okazji odkryć zmiany w macicy (polipy, mięśniaki, wady), a także uzyskać pośrednie wskazówki dotyczące przebytych stanów zapalnych (np. zrosty sugerują przebytą infekcję, często chlamydiozę). To wszystko pomaga lekarzom zaplanować najskuteczniejszą strategię leczenia niepłodności.

Na koniec warto podkreślić, że choć perspektywa HSG czy HyCoSy bywa stresująca, to badania te dostarczają bardzo cennych informacji i są względnie bezpieczne. Powikłania zdarzają się rzadko – sporadycznie może dojść do zakażenia (dlatego tak ważne jest wykluczenie infekcji przed zabiegiem), reakcje alergiczne na kontrast należą do rzadkości, a ekspozycja na promieniowanie w HSG jest minimalna. Większość pacjentek dobrze znosi procedurę, a świadomość jej znaczenia diagnostycznego pomaga przełamać obawy. Współczesne udoskonalenia, takie jak metoda Sono-HSG/HyCoSy, jeszcze bardziej zwiększają komfort i bezpieczeństwo – dzięki nim ocena jajowodów stała się badaniem niemal rutynowym i dostępnym ambulatoryjnie, bez konieczności pobytu w szpitalu.

Badanie drożności jajowodów pozostaje zatem niezastąpionym narzędziem w rękach specjalistów od niepłodności. Pozwala szybko i stosunkowo prosto odpowiedzieć na pytanie, czy „ścieżka do ciąży” jest drożna. Uzyskane dzięki niemu informacje nieraz przybliżają pary do upragnionego celu, jakim są narodziny dziecka – czy to poprzez umożliwienie naturalnego poczęcia (gdy wynik jest prawidłowy i można próbować dalej), czy poprzez wskazanie drogi leczenia (gdy wykryty zostanie problem wymagający interwencji). Dlatego, mimo że nazwa histerosalpingografia brzmi skomplikowanie i może budzić lęk, w praktyce jest to jedno z tych badań, które naprawdę warto wykonać w diagnostyce niepłodności, aby nie działać po omacku, lecz świadomie pokonywać kolejne przeszkody na drodze do powiększenia rodziny.

Autor tekstu

dr hab. n. med. Radosław Słopień

Specjalista ginekologii i położnictwa, specjalista endokrynologii

Artykuł Badanie drożności jajowodów – metody, przebieg i znaczenie w diagnostyce niepłodności pochodzi z serwisu PHILARA Medical Clinic.