Kolposkopia wykonywana jest w gabinecie ginekologicznym, w warunkach podobnych do standardowego badania na fotelu ginekologicznym. Pacjentka proszona jest o rozebranie się od pasa w dół i ułożenie w pozycji ginekologicznej na fotelu. Następnie lekarz zakłada wziernik dopochwowy (metalowy lub plastikowy instrument, który delikatnie rozszerza ściany pochwy) – tak jak przy wykonywaniu cytologii. Wprowadzenie wziernika może wiązać się z lekkim dyskomfortem, ale pozwala lekarzowi uwidocznić szyjkę macicy. Po założeniu wziernika kolposkop zostaje ustawiony tuż przy wejściu do pochwy, w odległości ok. 20 cm, nie dotykając ciała pacjentki. Kolposkop wyposażony jest w silne źródło światła, które oświetla wnętrze pochwy i szyjkę macicy, oraz obiektywy powiększające obraz.

Lekarz najpierw ogląda szyjkę macicy w powiększeniu “na sucho”, aby ocenić jej ogólny wygląd. Jeśli na powierzchni szyjki znajduje się śluz lub wydzielina, zostaje ona delikatnie usunięta wacikiem i powierzchnia szyjki bywa przemyta solą fizjologiczną. Dzięki temu nabłonek jest czysty i wyraźnie widoczny. Następnie specjalista może użyć zielonego filtra światła w kolposkopie, aby uwidocznić sieć naczyń krwionośnych – nietypowy obraz naczyń (np. nieregularny układ, poszerzenia) może sugerować zmiany patologiczne.

Kluczowym etapem badania kolposkopowego jest tzw. próba z kwasem octowym. Lekarz nakłada na powierzchnię szyjki macicy 3% roztwór kwasu octowego (zwykłego octu) za pomocą wacika lub sprayu. Kwas octowy wywołuje przejściowe zbielenie nieprawidłowych komórek nabłonka – jeśli na szyjce występują zmiany przedrakowe lub inne zmiany w strukturze nabłonka, po kontakcie z kwasem octowym stają się one białe (tzw. białe plamy octowe). Zdrowa tkanka zwykle nie ulega wybieleniu. Dzięki temu lekarz łatwiej identyfikuje podejrzane obszary, które mogą wymagać dokładniejszej oceny. Próba octowa pozwala wstępnie rozpoznać łagodne zmiany rozrostowe, dysplazje (stany przedrakowe), a nawet bardzo wczesnego raka szyjki macicy.

Kolejnym etapem (nie zawsze stosowanym, zależnie od oceny lekarza) jest próba jodowa Schillera. Polega ona na pokryciu powierzchni szyjki macicy płynem Lugola, czyli roztworem jodu w jodku potasu. Jod wybarwia na brązowo zdrowe komórki nabłonka, które zawierają glikogen – prawidłowy, dojrzały nabłonek płaski szyjki macicy jest bogaty w glikogen, więc równomiernie brązowieje po aplikacji jodu. Obszary, które nie barwią się brązowo (pozostają jasne), mogą świadczyć o zmianach chorobowych, ponieważ komórki zmienione (np. nowotworowo lub dysplastycznie) często mają mniej glikogenu. Trzeba jednak pamiętać, że brak wybarwienia jodem nie jest specyficzny wyłącznie dla raka – może wystąpić również przy niektórych łagodnych zmianach, np. w stanie zapalnym, przy obecności brodawczaków (kłykcin) czy tzw. ektopii (nadżerce) szyjki. Dlatego wynik próby jodowej zawsze oceniany jest łącznie z obrazem po kwasie octowym – sama próba Schillera ma ograniczoną wartość diagnostyczną, ale pomaga dopełnić obraz kolposkopowy.

Jeżeli w trakcie kolposkopii lekarz zauważy podejrzane obszary, np. miejsca, które wybieliły się po kwasie octowym lub nie zabarwiły jodem, może zdecydować o pobraniu biopsji celowanej, czyli małego wycinka tkanki z podejrzanego miejscadiag.pl. Pobranie wycinków wykonuje się specjalnymi kleszczykami biopsjnymi – zabieg ten trwa krótko. Czasem stosuje się miejscowe znieczulenie w postaci spryskania szyjki środkiem znieczulającym, ale często niewielkie biopsje pobiera się bez znieczulenia (sama szyjka macicy nie jest silnie unerwiona bólowo). Pobrany materiał zostaje utrwalony w specjalnym roztworze i wysłany do laboratorium, gdzie lekarz patomorfolog zbada go pod mikroskopem. Badanie histopatologiczne wycinka pozwala ostatecznie określić, z jakim rodzajem zmiany mamy do czynienia (np. stopień dysplazji CIN czy obecność komórek nowotworowych).

Całe badanie kolposkopowe z reguły trwa od kilku do kilkunastu minut. Po zakończeniu kolposkopii lekarz usuwa wziernik z pochwy. Pacjentka może od razu wrócić do codziennych zajęć – kolposkopia nie wymaga rekonwalescencji. Jeśli jednak była pobierana biopsja, przez 1-2 dni może występować niewielkie plamienie lub plamy krwi (to normalne). W razie pobrania wycinków zaleca się też unikanie współżycia, tamponów i kąpieli w wannie przez kilka dni, aby miejsce po biopsji mogło się wygoić.

Kolposkopia jest badaniem bardzo bezpiecznym. Przeciwwskazania ograniczają się właściwie jedynie do trwającej miesiączki i aktywnej infekcji w pochwie – poza tym badanie można wykonywać u kobiet w każdym wieku, a nawet u kobiet w ciąży (jeżeli istnieją do tego wskazania). Powikłania zdarzają się niezwykle rzadko. Niekiedy, gdy pobierane są wycinki, może wystąpić nieco obfitsze krwawienie z szyjki lub infekcja miejsca po biopsji, jednak poważniejsze komplikacje są sporadyczne. Po kolposkopii (zwłaszcza z biopsją) warto obserwować swoje samopoczucie – jeśli pojawiłaby się gorączka, bardzo nasilone krwawienie, silny ból brzucha lub niepokojące upławy, należy zgłosić się do lekarza, gdyż może to świadczyć o rozwijającym się powikłaniu (np. infekcji). Na szczęście przy zachowaniu zasad aseptyki i delikatnym wykonaniu biopsji takie sytuacje należą do rzadkości, a zyski z wykonania kolposkopii znacząco przewyższają ryzyko.