Płynna cytologia, określana jako LBC – Liquid-Based Cytology, jest nowoczesną, udoskonaloną wersją klasycznej cytologii konwencjonalnej. Stanowi dziś jedną z najważniejszych metod wczesnego wykrywania zmian przedrakowych oraz raka szyjki macicy.
W odróżnieniu od tradycyjnego rozmazu cytologicznego — gdzie pobrany materiał rozprowadza się bezpośrednio na szkiełku — w cytologii płynnej komórki są od razu zanurzane w specjalnym podłożu płynnym. Pozwala to na ich lepsze zakonserwowanie, oczyszczenie i bardziej precyzyjną ocenę.
LBC jest stosowana globalnie i rekomendowana przez wiele towarzystw naukowych, m.in. ASCCP, ACOG, EFC, gdyż znacząco poprawia jakość diagnostyczną przesiewu.
Na czym polega badanie LBC?
1. Pobranie materiału
Lekarz lub położna pobiera materiał z tarczy części pochwowej szyjki macicy przy pomocy jednorazowej szczoteczki. Natychmiast po pobraniu szczoteczka trafia do pojemnika z płynem konserwującym.
Tym różni się LBC od cytologii klasycznej:
- w cytologii tradycyjnej komórki są rozsmarowywane na szkiełku,
- w LBC cała szczoteczka trafia do płynu, który chroni komórki przed uszkodzeniem i wysychaniem.
2. Obróbka w laboratorium
Pobrany materiał podlega:
- filtracji i oczyszczaniu (usunięcie śluzu, krwi, bakterii),
- separacji komórek,
- przygotowaniu cienkiego, równomiernego rozmazu na szkiełku.
Efektem jest jednorodna warstwa komórek, znacznie łatwiejsza do oceny.
3. Ocena cytologiczna
Patomorfolog ocenia:
- obecność atypii komórkowych,
- cechy infekcji HPV,
- zmiany śródnabłonkowe (LSIL, HSIL),
- inne nieprawidłowości (np. ASC-US, ASC-H).
Badanie LBC można wykonywać również metodą computer-assisted screening, czyli z pomocą algorytmów wspierających analizę obrazu mikroskopowego.
Dlaczego płynna cytologia jest lepsza? – Kluczowe korzyści (kliniczne i logistyczne)
1. Wyższa jakość pobranego materiału
W LBC eliminuje się problem „złego rozmazu” — niejednorodnego, zaschniętego lub przykrytego śluzem. Komórki są zabezpieczone od razu, co znacząco zmniejsza liczbę wyników:
- niediagnostycznych,
- fałszywie ujemnych,
- oraz wyników wymagających powtórzenia badania.
Szacuje się, że liczba nieczytelnych rozmazów jest 2–4 razy mniejsza niż w cytologii klasycznej.
2. Możliwość wykonania badań dodatkowych z tego samego materiału
To jedna z największych zalet LBC.
Z jednego pobrania można wykonać:
- test HPV DNA (w tym genotypowanie 16/18),
- testy molekularne (mRNA E6/E7),
- ocenę infekcji (np. Chlamydia, Mycoplasma),
- markery kierujące do kolposkopii (np. P16/Ki67).
Dzięki temu pacjentka nie musi zgłaszać się na kolejne pobranie.
3. Równomierny, cienki rozmaz
Pozwala to na:
- znacznie dokładniejszą ocenę morfologii komórek,
- mniejszą liczbę artefaktów,
- większą powtarzalność wyników.
4. Większa czułość w wykrywaniu zmian przedrakowych
Dane naukowe wskazują, że LBC wykazuje:
- wyższą czułość dla HSIL,
- większą reproducowalność i mniejszą zależność od osoby oceniającej.
W krajach, gdzie wdrożono LBC na szeroką skalę (np. Wielka Brytania, Holandia), skuteczność przesiewu wyraźnie wzrosła.
Wyniki cytologii płynnej – system Bethesda
Ocena odbywa się według systemu Bethesda, identycznego jak w cytologii konwencjonalnej:
- NILM (brak zmian śródnabłonkowych lub złośliwych),
- ASC-US, ASC-H,
- LSIL (zmiany małego stopnia),
- HSIL (zmiany wysokiego stopnia),
- AGC (atypowe komórki gruczołowe),
- AIS / rak gruczołowy / rak płaskonabłonkowy.
LBC ułatwia rozpoznawanie kategorii pośrednich (ASC-US, LSIL) dzięki lepszej czytelności komórek.
Znaczenie LBC w kontekście testów HPV
Obecnie na świecie przesiew raka szyjki macicy zmierza w stronę modelu „HPV-first”, w którym test HPV DNA stanowi badanie podstawowe. Cytologia (najlepiej płynna) pełni rolę triage, czyli oceny ryzyka u kobiet z dodatnim wynikiem HPV.
Ten model jest rekomendowany przez:
- WHO (od 2021),
- American Cancer Society (ACS),
- European Guidelines for Quality Assurance.
W takim schemacie płynna cytologia staje się optymalnym narzędziem, bo:
- z jednego pobrania można wykonać zarówno HPV, jak i cytologię,
- zmniejsza się liczba wizyt i czas do diagnozy.
Etapy wykonania cytologii płynnej – co warto wiedzieć jako pacjentka
Przygotowanie:
- najlepiej pobrać materiał między 10. a 20. dniem cyklu,
- 24–48 h przed badaniem unikać współżycia, globulek, irygacji,
- badania nie wykonuje się podczas miesiączki.
Podczas wizyty:
- Badanie trwa 2–3 minuty.
- Dyskomfort jest minimalny.
- Cała szczoteczka z materiałem trafia do płynnego podłoża.
Po badaniu:
- brak ograniczeń w aktywności,
- wynik zwykle po 5–14 dniach,
- w razie nieprawidłowości pacjentka kierowana jest na test HPV, kolposkopię lub biopsję celowaną.
Dlaczego LBC zwiększa bezpieczeństwo pacjentek?
Rak szyjki macicy rozwija się powoli — zwykle przez 5–15 lat — a cytologia płynna pomaga wykrywać zmiany bardzo wcześnie, często zanim pojawią się jakiekolwiek objawy.
Najważniejsze zalety z punktu widzenia bezpieczeństwa:
- redukcja wyników fałszywie ujemnych,
- lepsza detekcja zmian przedrakowych HSIL,
- mniejsza liczba badań niediagnostycznych,
- możliwość dodatkowych testów z tego samego materiału,
- brak konieczności powtórnego pobrania.
Dla wielu klinik płynna cytologia stanowi dziś standard premium, zwiększający jakość opieki ginekologicznej.
Ograniczenia cytologii płynnej
Mimo wielu zalet, LBC — podobnie jak każda metoda przesiewowa — ma swoje ograniczenia:
- nie wykrywa wszystkich zmian związanych z HPV,
- nie zastępuje kolposkopii ani biopsji, jeśli istnieje podejrzenie kliniczne,
- zależy od jakości pobrania i doświadczenia laboratorium,
- jest droższa niż cytologia klasyczna (choć bardziej efektywna i rzadziej wymaga powtórzeń).
Ponadto, w praktyce klinicznej nadal zdarzają się rzadkie przypadki raka szyjki macicy mimo prawidłowych cytologii — dlatego kluczowe jest regularne wykonywanie badań i testów HPV.
Porównanie: Cytologia płynna vs. cytologia klasyczna
Cecha | Cytologia klasyczna | Cytologia płynna (LBC) |
|---|---|---|
Jakość materiału | zmienna, podatna na błędy | wysoka i powtarzalna |
Artefakty (śluz, krew) | częste | usuwane w procesie filtracji |
Liczba wyników niediagnostycznych | wysoka | znacznie mniejsza |
Możliwość dodatkowych badań | ograniczona | test HPV, markery, mRNA E6/E7 |
Czułość dla HSIL | niższa | wyższa |
Powtarzalność wyników | mniejsza | większa |
Komfort pacjentki | pobranie jednorazowe | z jednego pobrania wiele testów |
Podsumowanie
Płynna cytologia jest obecnie jedną z najskuteczniejszych i najbardziej zaawansowanych metod przesiewu raka szyjki macicy. W porównaniu z cytologią klasyczną zapewnia:
- wyższą czułość i swoistość,
- znacznie lepszą jakość pobranego materiału,
- możliwość wykonania licznych dodatkowych testów z jednej próbki,
- mniejsze ryzyko konieczności powtórzenia badania,
- większą przewidywalność i bezpieczeństwo kliniczne.
LBC stanowi ważny element nowoczesnej profilaktyki ginekologicznej, a w połączeniu z testem HPV tworzy najbardziej efektywny model wczesnego wykrywania zmian przednowotworowych szyjki macicy.
Autor tekstu
dr hab. n. med. Radosław Słopień
Specjalista ginekologii i położnictwa, specjalista endokrynologii
