Czym jest biopsja tarczycy?
Biopsja tarczycy, najczęściej w formie biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej (BAC, ang. FNA – Fine Needle Aspiration), jest podstawowym, małoinwazyjnym badaniem służącym do oceny charakteru guzka tarczycy. Polega na pobraniu niewielkiej ilości komórek z podejrzanej zmiany pod kontrolą USG, a następnie analizie cytologicznej.
To badanie jest złotym standardem w diagnostyce różnicowej zmian ogniskowych tarczycy, pozwalającym na rozróżnienie zmian łagodnych od wymagających leczenia chirurgicznego lub dalszej obserwacji.
Dlaczego wykonuje się biopsję tarczycy?
Wskazania do biopsji wynikają z dwóch grup danych: cech ultrasonograficznych guzka oraz jego dynamiki. Biopsję zaleca się szczególnie, gdy:
- guzek ma cechy ryzyka w USG (np. hipoechogeniczność, mikrozwapnienia, nieregularne granice, kształt „wyższy niż szerszy”, wzmożone unaczynienie),
- guzek przekracza określony rozmiar (najczęściej powyżej 10 mm, ale dla zmian podejrzanych nawet <10 mm),
- obserwuje się szybki wzrost lub zwiększenie objętości zmiany,
- towarzyszą objawy ucisku (dysfagia, chrypka, duszność),
- pacjent ma obciążony wywiad rodzinny lub narażenie na promieniowanie w dzieciństwie,
- konieczne jest potwierdzenie łagodnego charakteru zmiany, aby uniknąć niepotrzebnej operacji.
Biopsja jest kluczowa, ponieważ większość guzków tarczycy jest łagodna, a wynik cytologiczny pozwala indywidualizować postępowanie i uniknąć nadmiernej liczby operacji.
Rodzaje biopsji tarczycy
1. Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa (BAC/FNA) – standard
Najczęściej wykonywana metoda. Wykorzystuje się igły bardzo cienkie (22–27G), co czyni badanie praktycznie bezbolesnym.
Zalety:
- minimalna inwazyjność,
- szybkie wykonanie,
- bardzo wysoka wartość diagnostyczna,
- niskie ryzyko powikłań.
2. Biopsja gruboigłowa (BG/TRU-CUT/CORE)
Stosowana rzadko, zwykle wtedy, gdy:
- poprzednie BAC nie dały jednoznacznego wyniku (np. kategoria III Bethesda),
- podejrzewa się chłoniaka tarczycy,
- wymagane jest badanie histopatologiczne, nie tylko cytologia.
3. Biopsja celowana torbieli tarczycy
W przypadku torbieli wykonuje się aspirację płynu, często przynoszącą natychmiastową ulgę. Materiał może być wysłany do badania cytologicznego.
Jak wygląda przebieg badania?
Krok 1. Przygotowanie
Biopsja tarczycy nie wymaga specjalnego przygotowania. Pacjent:
- nie musi być na czczo,
- może przyjmować swoje leki (czasem rozważa się odstawienie leków przeciwkrzepliwych – decyzja indywidualna),
- proszony jest o odsłonięcie szyi i położenie się na leżance z odgiętą głową.
Krok 2. Badanie USG
Lekarz dokładnie ocenia guzek, dobiera miejsce wkłucia i kąt igły.
Krok 3. Wkłucie
- Igła wprowadzana jest przez skórę pod kontrolą USG.
- Pobiera się zwykle 2–4 próbki.
- Ból jest minimalny, zwykle określany jako krótkotrwałe ukłucie.
Krok 4. Opatrunek
Po badaniu zakładany jest niewielki jałowy opatrunek, który można zdjąć po kilku godzinach.
Czas trwania: 5–10 minut.
Co ocenia patomorfolog? – System Bethesda
Wyniki cytologiczne klasyfikuje się w 6-stopniowej skali Bethesda:
Kategoria | Znaczenie kliniczne | Ryzyko nowotworu | Postępowanie |
|---|---|---|---|
I | Niewystarczający materiał | 1–4% | Powtórzenie BAC |
II | Zmiana łagodna | 0–3% | Obserwacja |
III | Atypia niejednoznaczna / zmiana pęcherzykowa o niejasnym znaczeniu (AUS/FLUS) | 5–15% | Powtórzenie BAC lub testy molekularne |
IV | Podejrzenie neoplazji pęcherzykowej | 15–30% | Leczenie chirurgiczne lub testy molekularne |
V | Podejrzenie złośliwości | 60–75% | Chirurgia |
VI | Nowotwór złośliwy | 97–99% | Chirurgia |
System Bethesda pozwala na ujednolicone decyzje kliniczne i jest stosowany globalnie jako standard postępowania.
Testy molekularne w diagnostyce guzków tarczycy
W przypadkach niejednoznacznych (kategorie III–IV Bethesda) coraz większą rolę odgrywają testy genetyczne panelowe, badające mutacje charakterystyczne dla raka tarczycy (np. BRAF, RAS, RET/PTC).
Pozwalają one:
- zmniejszyć liczbę niepotrzebnych operacji,
- lepiej przewidywać zachowanie nowotworu,
- dobrać strategię leczenia.
W Polsce stosowane są m.in. testy ThyroSeq, Afirma, Encore.
Czy biopsja tarczycy jest bezpieczna?
Tak. To jedno z najbezpieczniejszych badań inwazyjnych.
Najczęstsze, ale rzadkie powikłania:
- niewielki siniak w miejscu wkłucia,
- krótkotrwałe pobolewanie szyi,
- minimalny krwiak.
Bardzo rzadkie powikłania:
- większy krwiak wymagający interwencji (zdarza się <0,1% przypadków),
- omdlenie wazowagalne,
- zakażenie (praktycznie nie występuje).
Badanie nie wpływa na funkcjonowanie tarczycy, nie prowadzi do „rozsiania” komórek nowotworowych ani nie powoduje trwałego uszkodzenia gruczołu.
Jak interpretować wynik?
Interpretacja zależy od kategorii Bethesda, obrazu USG i danych klinicznych pacjenta.
W praktyce:
- 75–85% biopsji wychodzi jako Bethesda II (łagodne) – wymagają jedynie okresowej kontroli USG.
- Największym wyzwaniem są kategorie III i IV, gdzie decyzję podejmuje się indywidualnie, często z użyciem testów molekularnych.
Kategorie V i VI stanowią wskazanie do leczenia chirurgicznego.
Co po biopsji? Zalecenia dla pacjenta
Po badaniu można wrócić do codziennych aktywności. Zaleca się:
- unikanie intensywnego wysiłku fizycznego przez kilka godzin,
- nie masowanie i nie uciskanie miejsca wkłucia,
- obserwację szyi w przypadku skłonności do krwiaków.
Wynik cytologiczny jest dostępny zwykle w ciągu 2–14 dni.
Najczęstsze mity dotyczące biopsji tarczycy
Mit 1: “Biopsja rozsiewa raka.”
Nieprawda. Nie ma żadnych dowodów na rozsiew komórek tarczycy po BAC.
Mit 2: “To bolesne i niebezpieczne.”
Większość pacjentów odczuwa jedynie ukłucie; powikłania są niezwykle rzadkie.
Mit 3: “Jeśli guzek to nowotwór, biopsja zawsze to pokaże.”
Czułość jest bardzo wysoka, ale nie 100%. Dlatego decyzje opiera się na kombinacji USG + cytologia + dynamika wzrostu + czynniki ryzyka.
Szczególne sytuacje kliniczne
Torbiele tarczycy
Aspiracja torbieli często przynosi ulgę przy dużych zmianach uciskowych. Materiał może być wysłany do badania.
Guzki w Hashimoto
Autoimmunologiczne zapalenie tarczycy zwiększa ryzyko niejednoznacznych wyników cytologii; wskazana dokładna kontrola USG.
Ciąża
Biopsję można bezpiecznie wykonywać w ciąży — brak promieniowania, brak konieczności znieczulenia ogólnego.
Dzieci i młodzież
Rzadsze wykonywanie niż u dorosłych, ale przy podejrzanych zmianach procedura pozostaje bezpieczna i diagnostycznie cenna.
Autor tekstu
dr hab. n. med. Radosław Słopień
Specjalista ginekologii i położnictwa, specjalista endokrynologii
